Цагаан сар бол өвөг дээдсээс уламжлалтай, олон зууны турш өвлүүлэн хадгалсаар ирсэн ёс заншил, зан үйл, монгол соёлын цогц илэрхийлэл болсон их баяр билээ. Үндэстний давтагдашгүй өнгө төрхийг илэрхийлэх өв сангаа өнө удаан хадгалж ирсэн нь ухаант ардын маань холыг харж, гүнийг бодсон ухаан бодлын үр шим, үе үеийнхний үр хойчдоо өвлүүлж үлдээсэн эдийн хийгээд оюун соёлын дээжис эрдэнэ юм.
Хүмүүн хоорондын хүмүүнлиг нигүүлсэнгүй сэтгэлийн дотоод нарийн харилцааг илтгэн зохицуулагч шид увидас бүхий монгол ариун ёс, хэв заншил, зан үйлийн бүхэл бүтэн тогтолцооны нилээд хэсэг нь цагаан сарын золголт, ёсолгооны үеэр илүү тод томруун, илүү эрхэмсэг ёсорхуу мэдрэгддэг. Цагаан сараар зүг чигээ гарган, зам мөрөө тэгшитгэж, бодол санаагаа ариусган, буяны сэтгэлийг үүсгэж, амны билгийг билэгшээж, ашдын билгийг эрхэмлэн, үг яриа үйл хөдлөлөө цэгцлэн цэгнэж, төрүүлж өсгөсөн эцэг эх, ургийн хэлхээ төрөл садан, нутаг усны ахан дүүс, найз нөхдөө хүндэтгэн дээдэлж, сайныг ярьж, сайхныг ерөөн, монгол үндэстний гэгдэх юм бүхнээ эдэлж хэрэглэн түүгээрээ бахархах нь манай ард түмний дэвшилтэт уламжлал, эрхэм нандин ёс жудгаар далд зохицуулагдаж буй гэгээн сайхан үйлдэл, хожим хойшид ч гээж үл болох эрхэм соёл билээ.
Гэрэл тусч байвал сүүдэр дагадаг болохоор тээж уламжлах сайн сайхан зүйлийн хамт гээж үлдээх үеэ өнгөрөөсөн саар зүйл ч цагаан сарын цогц дотор багагүй хуримтлагдсан. Тэдгээрийг хүмүүс мэддэг бөгөөд шинэчлэх нь зүйтэй гэж ярилцдаг, хэвлэл мэдээллийнхэн ч асуудал дэвшүүлэн хэлэлцүүлдэг.
Аливаа шинэчлэл өөрчлөлтийг зөвхөн уламжлалд үндэслэн хийх ёстой, өөр зам сонговол уугуул хөрснөөс хөндийрч хий зайд дүүжлэгдэн, алдаа мухардлаас өөр зүйлд хүрэхгүй. Шинэтгэл бол чухамдаа уламжлалыг л шинэчлэнэ гэсэн үг. Тэр уламжлал байж байж л шинэчлэл боловсорно. Шинэчлэлд уламжлалыг эс тооцвоос шинэтгэл бус сүйтгэл болж хувирна. Сүйтгэлээс зайлсхийхийн тулд уламжлалаа шинэчлэх аргаар хадгалах ёстой. Тэгэхээр цагаан сарын ёслолд хийх шинэчлэл нь цагаан сараа өөр нэг цоо шинэ зан үйлээр орлуулна гэсэн үг ердөө ч биш. Цагаан сарынхаа эрхэм нандин уламжлалд тулгуурлан утга учраа алдсан зүйлсийг нь л цаг үетэйгээ уялдуулан шинэчлэнэ гэсэн санаа юм. Цагаан сараар өглөг буяныг хичээж, бэлэг сэлт солилцдог нь нийтийн заншил болсон билээ. Гэхдээ гол нь гар цайлгахаасаа илүү сэтгэл цайлгах нь энэ баяр ёслолын уг язгуурынх нь их гүн агуулга байжээ. Сэтгэл цагаан бол үйл мөр ариун, үйл мөр ариун бол үйлс зорилго бүтэмжтэй, өнөө хойчдоо ээлтэй гэдэг.
Цагаан сараар өгдөг үрэлгэн, утга багатай бэлэг сэлтэд зайлшгүй шинэчлэл хийх хэрэгтэй. Зарим айлууд ах дүүсээрээ ярилцаад цагаан сараар ямар нэг бэлэг өгөлцөж авалцахгүй гэж тохирсон байна гэсэн. Бэлэг авах мөнгөө ахан дүүс хотлоороо нийлүүлж амьдрал зүтгүүхэн байгаа нэгнийдээ хэрэгтэй зүйлийг нь авч өгч бэлэглэдэг гэнэ. Бас бэлэг авах мөнгөө төрөл төрөгсөд тохирон нийлүүлээд жил жилд нэг айлдаа хэрэгцээт эд агуурсыг нь бэлэглэдэг болсон гээд илүү утга учиртай ханддаг болж байгаа шинэлэг аргуудаас санаа авууштай.
Сар шинийн өдрүүдэд сархад дарс хэтрүүлэхгүй, сөргүү үг хэлэлцэхгүй, саар үйл хийхгүй гэсэн ариун ёс дэгийг өвөг дээдэс маань эртнээс хүндэтгэн сахисаар ирсэн. Өвөг дээдсийнхээ энэ мэт эрхэм нандин ёсыг өнөө цагийнхан сэвтээж булингартуулахгүй, эвдэж бусинуулахгүйгээр өвлөн уламжилж, хойч үедээ буухиалан дамжуулах нь бидний үүрэг. Сар шинийн ёсолгоонд хожуу хойно орж ирсэн нанчид ахиу хүртэх буруу үйлдэл шинэчилвэл зохих зан үйлийн жагсаалтын манлайд зогсох ёстой. Архи идээний дээж гэх боловч хэтрүүлэн хүртвээс цагаан сард хар мөр үлдээж чадах, “савнаасаа бусдыг дийлэх” араншинтай учраас урьдаас болгоомжлон татгалзах хэрэгтэй. Сүүлийн жилүүдэд цагаан сарын үеэр цөөнгүй айл өрхийг хар нулимсанд хутгасан гашуун үнэнээс сургамж аваасай гэж билэггүй энэ үгийг сэрэмжлүүлэн, санаа зовнин хэлж байна.
Сар шинийн идээ будаа, ууц шүүсэнд ч амьдран буй орон гэр, оршин буй цаг үетэйгээ нийцүүлэн шинэчлэх зүйл багагүй байгааг цааш цаашдаа бодож тунгаана биз ээ. Сар шинээр өнгөтэй жавхаатай байхыг хичээхдээ баярхан бардамнах хэрэгцээ шаардлага хэтээсээ байхгүй гэдгийг санацгаая. Хэт сунжирсан, үрэлгэн нүсэр байдлыг ч шинэчлэх дансныхаа жагсаалтанд оруулбал зохистой. Цагаан сарын үеэр болдог ёслол хүндэтгэл, зан үйлийн дотор өөрийнхийгөө шинэчлэн төгөлдөржүүлэхийн хамт дорно дахины бусад гүрэн улсын хүн ардаас санаа сэдэл авах юм бас байдаг байна. Зарим улс оронд энэ баярыг өвөг дээдэс, эцэг эхдээ хүндэтгэл үзүүлэх гол баяр болгон үрлэг зарлага, бэлэг сэлт багатай тэмдэглэдэг бололтой. Цагаан сараар үр хүүхдүүд нь эцэг эхээ хүндэтгэн хайрлан сөгдөн мөргөдөг, тэднээсээ алтан сургамжийг нь шимтэн сонсдог уламжлалтай орон бас байна. Мөн хүүхэд залуу насандаа аав, ээжийнхээ үгэнд оролгүй болчимгүй загнаж байсан, уур ундууг хүргэсэн, зовоож гомдоож байсан дүрсгүй үеэ ярьж эцэг эхээсээ уучлал гуйдаг зан үйлтэй улс орон байдаг гэнэ. Цагаан сараар хүүхдүүд нь аав ээждээ мөнгө бөөгнүүлэн өгч өтөл амьдралд нь тус нэмэр болдог шинэ цагийн уламжлалтай улс ч биднээс холгүй байдаг юм байна. Тухайн ард түмний уламжлалд байгаагүй зүйл голдуу гаднаас нэвтрэн орж ирдэг бөгөөд түүнийг зохиомлоор хааж боох гэвэл дэвшлийн замд саад тотгор учирч болно. Гагцхүү тэр нэвтрэн ирж буй зүйлийг уламжлалтайгаа холбож, өөрийн уламжлалаа шинэчлэхэд л ашиглах бүтээлч хандлага чухал юм. Үхрийн нүдний бут мөсөн дээр ургадаггүй шиг аливаа шинэ юм хэрэгцээгүйгээр нэвтэрдэггүй билээ. Орон гэр, орчин тойрноо хир буртаг хог новшноос салгах нь золгох жилдээ сэтгэл хиргүй, үйлс цэвэр байхын эрхэм билэг дэмбэрэл мөнийг бодож, цэвэр цэмцгэр шинэлэе.
Сар шинийн баярын хамгийн хүндтэй хүмүүс - ахмад настан, өтгөс буурлууддаа энх тунх байж урт насалж, удаан жарган төр түмэндээ, төрсөн тэлсэндээ өнө удаан өмөг түшиг болж явахын өлзийтэй ерөөл дэвшүүлье. Үр хүүхэд, ач гучаа тойруулан, төрөл төрөгсөд, түмэн олонтойгоо амар мэндээ мэдэлцэж, хатуу өвлийг давж, урин хавартай золгосны баяраа хуваалцаж байх нь буянтай буурлуудын чухам аз жаргал мөн билээ.
Монгол түмнээ зуу зуун жилээр тэжээж хооллож ирсэн малчин олондоо мах идэж, сүү уудаг хүн бүр насан туршдаа баярлах ёстой. Та бүхэн маань даага далантай, бяруу булчинтай, тором бөхтэй, төлөг сүүлтэй даамай сайхан шинэлээрэй. Гарч байгаа гахай жилдээ Монгол түмэн маань бууршгүй буянтай, сааршгүй сантай, төрийн хэрэг түвшин байж, төрсөн биесүүд энх жаргахын ерөөл дэвшүүлье.
Н.Багабанди